Άγιος Αντώνιος στο Πετάλι

Η Ιερά Μονή Αγίου Αντωνίου, που βρίσκεται στην περιοχή Πετάλι κοντά στις Κάτω Ασίτες και αποτελεί σήμερα ένα σημαντικό μνημείο, μαρτυρία για τη μακρά εκκλησιαστική ιστορία του νησιού κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας. Αυτή η πρώην γυναικεία μονή είναι σήμερα μετόχι της κοντινής Ιεράς Μονής Αγίου Γεωργίου Γοργολαΐνη.

Ιστορία και Ονομασία

Η ίδρυση της μονής τοποθετείται εντός της μέσης Ενετοκρατίας, πιθανώς καλύπτοντας τον 15ο και 16ο αιώνα. Έγγραφα του 1635 αναφέρουν έναν «νοικοκύρη» ονόματι Πατέρα Ιγνάτιο Ταγιώτη που ανήκε στη «Μονή του Μεγάλου Αντωνίου Πετάλι πλησίον του Σάρχου». Επιπλέον, η μονή, και συγκεκριμένα το καθολικό, καταγράφηκε στο κτηματολόγιο του Γοργολαΐνη το 1919 ως «ερειπωμένη Εκκλησία – Άγιος Αντώνιος – εις Πετάλι».

Το τοπωνύμιο «Πετάλι» συνδέεται με τη λειτουργία της μονής ως γυναικείας. Σύμφωνα με την παράδοση, ο ήχος από τα πέταλα των αργαλειών των μοναχών αντηχούσε στη γύρω ορεινή περιοχή, δίνοντας έτσι το όνομά του στο μέρος.

Η κτιριακή παρακμή της μονής αποδίδεται κυρίως στον ισχυρό σεισμό των 8,2 Ρίχτερ που κατέστρεψε την Κρήτη το 1856, ένα σεισμικό γεγονός που προκάλεσε εκτεταμένες ζημιές σε ολόκληρο το νησί.

Αρχιτεκτονική Περιγραφή του Καθολικού

Το κεντρικό κτίσμα, το καθολικό, είναι ένας δίκλιτος ναός, ένας συνηθισμένος αρχιτεκτονικός τύπος στην περιοχή, αν και τα δύο κλίτη του κτίστηκαν σε διαφορετικές χρονικές περιόδους. Η μονή παρουσιάζει την πρακτική της αφιέρωσης κάθε κλίτους σε διαφορετικό άγιο: το ένα κλίτος είναι αφιερωμένο στην Παναγία και το άλλο στον Άγιο Αντώνιο.

Φάσεις Δόμησης

1. Η Παλαιότερη Πτέρυγα: Το παλαιότερο, βόρειο κλίτος είναι αφιερωμένο στην Παναγία. Αυτό το τμήμα θεωρείται Βυζαντινό, πιθανώς προγενέστερο του 1200 μ.Χ., και διατηρεί ορατά ίχνη τοιχογραφιών εντός του ιερού του.
2. Η Νεότερη Προσθήκη: Το νεότερο, νότιο κλίτος (Άγιος Αντώνιος) προστέθηκε στα τέλη του 15ου ή αρχές του 16ου αιώνα. Αυτό το κλίτος ήταν συνήθως φινιρισμένο με σοβά (σε αντίθεση με τις τοιχογραφίες). Η περίοδος κατασκευής ευθυγραμμίζεται με την εποχή της Ενετικής Αναγέννησης στην Κρήτη, κάτι που αποδεικνύεται από τις ισχυρές δυτικές αρχιτεκτονικές επιρροές, όπως τα πλαίσια ύστερου γοτθικού ρυθμού στα παράθυρα και τις πόρτες.

Βενετική Σφραγίδα

Ένα κρίσιμο ιστορικό στοιχείο που επιβεβαιώνει τους ενετικούς δεσμούς είναι το οικόσημο που είναι σκαλισμένο στο ανώφλι της κύριας εισόδου του νότιου κλίτους, το οποίο ανήκει στην εξέχουσα ενετική οικογένεια Falier (Φαλιέρ). Δεδομένου ότι αυτή η ισχυρή οικογένεια δραστηριοποιούνταν στις αρχές του 15ου αιώνα, αυτό το σκάλισμα βοηθά στη χρονολόγηση της κατασκευής του νεότερου κλίτους.

Τα δύο παράλληλα κλίτη, που διέφεραν σε ύψος—το βόρειο κλίτος ήταν χαμηλότερο από το νεότερο νότιο κλίτος—συνδέονταν με περιστύλιο (μια σειρά από πεσσούς) που διέθετε τέσσερα ημικυκλικά τόξα. Η στέγη πιθανότατα αποτελούνταν από οξυκόρυφη καμάρα.

Η Σημερινή Κατάσταση και το Περιβάλλον

Σήμερα, οι επισκέπτες βρίσκουν το καθολικό σε μεγάλο βαθμό διαλυμένο· οι θόλοι έχουν καταρρεύσει, μαζί με σημαντικά τμήματα των δυτικών και βόρειων τοίχων. Η σοβαρή ζημιά αποδίδεται συντριπτικά στον σεισμό του 1856. Η κατάσταση του ναού ήταν ήδη κακή στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν τον φωτογράφισε ο Ιταλός ερευνητής Giuseppe Gerola.

Εκτός από τα ερείπια του καθολικού, στον χώρο σώζονται λείψανα των κελιών της μονής (που βρίσκονται στα βορειοανατολικά) και μια κρήνη αναγεννησιακού ρυθμού. Πρόσφατα έχουν αναληφθεί προσπάθειες από τον ηγούμενο της Μονής Γοργολαΐνη για τον καθαρισμό του χώρου από τα μπάζα και τη βλάστηση, αν και η πλήρης αποκατάσταση παραμένει μια πολύπλοκη διαδικασία που περιλαμβάνει τη σχολαστική μελέτη και τεκμηρίωση των σωζόμενων αρχιτεκτονικών στοιχείων και των φάσεων δόμησης.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Άγιος Αντώνιος στο Πετάλι είναι ένας από τους πολυάριθμους θρησκευτικούς χώρους στην περιοχή των Κάτω Ασιτών, η οποία διαθέτει 22 εκκλησίες και παρεκκλήσια. Επιπλέον, η γειτονική Μονή του Αγίου Γεωργίου Γοργολαΐνη φέρει μεγάλο ιστορικό βάρος, καθώς λειτούργησε ως βασικό επαναστατικό ορμητήριο κατά τις Κρητικές Επαναστάσεις, ιδιαίτερα το 1866, υπό την ηγεσία του Καπετάν Μιχάλη Κόρακα.