Άγιος Γεώργιος Γοργολαϊνι

Η Ιερά Μονή του Αγίου Γεωργίου Γοργοελεήμονα, ή ευρύτερα γνωστή ως Γοργολαΐνη, στέκει ως ένα από τα ωραιότερα και αρχαιότερα μοναστήρια της Κρήτης, το οποίο βρίσκεται κοντά στον οικισμό των Κάτω Ασιτών, στην περιοχή Μαλεβιζίου, δίπλα στην ιστορική τοποθεσία «Κάστελλας».

Ίδρυση και Αρχιτεκτονικά Στοιχεία

Η ιστορία της Μονής ξεκινάει βαθιά στους αιώνες, καθώς η ίδρυσή της τοποθετείται γύρω στο 1320, με την πρώτη καταγεγραμμένη αναφορά να βρίσκεται σε ενετικό έγγραφο του 1319. Το καθολικό της Μονής, το οποίο είναι αφιερωμένο στον Άγιο Γεώργιο, είναι δίκλιτος ναός και η ανέγερσή του τοποθετείται χρονικά στον 16ο αιώνα. Αρχιτεκτονικά, η Μονή εμφανίζει ομοιότητες με άλλα κτίσματα της Ενετοκρατίας στην περιοχή, όπως ο ναός της Παναγίας της Κεράς στο Σάρχο, ενδεχομένως λόγω της χρήσης των ίδιων συνεργείων.

Είναι χαρακτηριστικό πως η Μονή Γοργολαΐνη αποτελεί σήμερα σημαντικό πνευματικό και διοικητικό κέντρο, έχοντας ως μετόχι της την Ιερά Μονή του Αγίου Αντωνίου στο Πετάλι, η οποία βρίσκεται επίσης κοντά στις Κάτω Ασίτες. Ωστόσο, παλαιότερα, η σχέση αυτή ήταν ενδεχομένως αντίστροφη, καθώς ένα συμβολαιογραφικό έγγραφο του 1635 αναφέρεται στη Μονή Γοργολαΐνη, η οποία βρισκόταν τότε στα πρώτα χρόνια λειτουργίας της, να ζητά τη συνδρομή της Μονής Αγίου Αντωνίου στο Πετάλι, η οποία βρισκόταν σε ακμή εκείνη την εποχή.

Ο Ρόλος στην Επανάσταση και η Θυσία

Η Μονή Γοργολαΐνη διαδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο στους αγώνες του Κρητικού λαού κατά την Οθωμανική κυριαρχία, μετατρεπόμενη σε καταφύγιο και ορμητήριο των επαναστατών τόσο κατά την Επανάσταση του 1821 όσο και τη Μεγάλη Κρητική Επανάσταση του 1866. Η κορυφαία στιγμή της ιστορικής της πορείας έφτασε τον Αύγουστο του 1866, όταν ο θρυλικός οπλαρχηγός Καπετάν Μιχάλης Κόρακας την όρισε ως έδρα και κέντρο επιχειρήσεων του επαναστατικού του στρατού. Μετά από σφοδρή μάχη με 22.000 Τούρκους, ο Κόρακας οπισθοχώρησε και η Μονή ισοπεδώθηκε κυριολεκτικά, ενώ ταυτόχρονα πυρπολήθηκαν οι Άνω και Κάτω Ασίτες.

Στην αυλή της Μονής, βρίσκεται σήμερα ο τάφος του Φραγκιά Μαστραχά, του πρωτοπαλίκαρου και συμπολεμιστή του Καπετάν Κόρακα, ο οποίος σκοτώθηκε ηρωικά μαχόμενος σε μάχη κοντά στη Μονή το 1868, σε ηλικία 75 ετών. Η ιστορική αυτή σύνδεση τιμάται επιπλέον από έναν υπεραιωνόβιο δρυ, ο οποίος έχει χαρακτηριστεί διατηρητέο μνημείο της φύσης και βρίσκεται στη θέση όπου έπεσε ο ήρωας Μαστραχάς.

Σύγχρονη Εποχή

Αν και η Μονή Γοργολαΐνη διαλύθηκε για άγνωστους λόγους στις αρχές του Μεσοπολέμου, παρέμεινε έρημη μέχρι το 1957, οπότε και ξεκίνησε η ανασυγκρότησή της με την παρέμβαση του μακαριστού Αρχιεπισκόπου Κρήτης Ευγενίου Ψαλιδάκη.

Σήμερα, ο χώρος της φιλοξενεί επισκέψιμο Ιστορικό-Λαογραφικό Μουσείο, ενώ διατηρεί και τη βιβλιοθήκη της, η οποία είναι σπουδαία. Επιπλέον, το προαύλιο της κοσμούν δύο μνημειακά δέντρα, ένας πλάτανος και ένα κυπαρίσσι, τα οποία έχουν χαρακτηριστεί διατηρητέα.

Η Μονή, μαζί με τον οικισμό Νίση, αποτελούν μέρος της κοινότητας Κάτω Ασιτών, η οποία υπάγεται στη Δημοτική Ενότητα Γοργολαΐνη του Δήμου Ηρακλείου. Οι στενές σχέσεις των κατοίκων με τη Μονή διατηρούνται ζωντανές και μέσα από τη δράση του Πολιτιστικού Συλλόγου «Το Γοργολαΐνι».